Mediat ndërkombëtare kanë nisur të nxjerrin nga heshtja realitetin e Luginës së Preshevës.
Ragmi Mustafi, kandidat për doktoraturë në Universiteti i Tiranës dhe ish-kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar në Serbi, dhe Shaip Kamberi, ish-kryetar i Komunës së Bujanocit dhe deputet aktual (mandati i katërt) i Kuvendit të Serbisë, shkruajnë:
Në jug të Serbisë, komunat me shumicë shqiptare Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë përballen me një model diskriminimi që është sistematik në konceptim dhe institucional në zbatim. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi i ka përshkruar politikat aktuale që prekin shqiptarët si “spastrim etnik me mjete administrative”, duke theksuar se si mjetet burokratike mund të margjinalizojnë popullata pa dhunë të hapur.[1]
Kjo nuk është një pretendim retorik. Ajo pasqyron vite të tëra praktikash të dokumentuara që prekin statusin civil, arsimin, punësimin dhe pjesëmarrjen politike.
Një histori e shkurtër
Konflikti i armatosur në jug të Serbisë përfundoi më shumë se dy dekada më parë. Dhuna atje u shtri nga qershori 1999 deri në qershor 2001 nga Kosova, e mundësuar pjesërisht nga një zonë neutrale tampon midis forcave jugosllave dhe NATO-s.
Konflikti përfundoi formalisht kur një forcë e vogël shqiptare pranoi të çmilitarizohej, të demobilizohej dhe të dorëzonte armët. Kjo ndodhi në këmbim të një amnistie me kushte nga qeveria serbe, si dhe integrimit të shqiptarëve në strukturat qeveritare, qytetare, ekonomike dhe policore, me mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare. Shqiptarët e zbatuan marrëveshjen. Qeveria serbe jo.
Konflikti vazhdon pa dhunë
Në Luginën e Preshevës, konflikti vazhdon pa dhunë. Shteti serb tani i realizon objektivat e tij përmes mjeteve administrative dhe jo ushtarake, përfshirë:
- Çregjistrimi i vendbanimit kufizon statusin qytetar.
- Mosnjohja e diplomave bllokon lëvizshmërinë institucionale.
- Nën-investimi dekurajon pjesëmarrjen në strukturat shtetërore.
Secila masë veç e veç duket burokratike. Së bashku, ato mbajnë një ekuilibër të paqëndrueshëm. Rezultati nuk është as integrim dhe as rikthim i dhunës. Barazia ligjore ekziston në letër, ndërsa qytetaria efektive mbetet e kufizuar — një dinamikë gjithnjë e më e rëndësishme për politikat e integrimit evropian dhe stabilitetin rajonal në Ballkanin Perëndimor.
Mekanizmi i “pasivizimit”
Një nga instrumentet administrative më me pasoja është praktika e njohur si “pasivizimi” i vendbanimit të regjistruar. Sipas rregulloreve serbe, autoritetet mund të çaktivizojnë vendbanimin e regjistruar të një qytetari nëse përcaktojnë se ai person nuk banon përherë në atë adresë.
Grupet për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar se kjo masë zbatohet në mënyrë disproporcionale ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë. Sipas Nismës Rinore për të Drejtat e Njeriut, të paktën 3.370 shqiptarë u hoqën nga listat e votuesve midis viteve 2015 dhe 2022 si pasojë e pasivizimit të adresave. Rreth 80% e personave të anketuar humbën të drejtën e votës, ndërsa shumica nuk morën vendime administrative me shkrim që ta shpjegonin masën. Këshilli Kombëtar i Pakicës Shqiptare vlerëson se në total janë prekur mbi 8.000 banorë shqiptarë.
Kur një adresë pasivizohet, individi mund të humbasë jo vetëm të drejtën e votës, por edhe qasjen në kujdes shëndetësor, ndihmë sociale dhe mundësinë për të rinovuar dokumentet e identitetit. Ndikimi është institucional dhe jo thjesht administrativ. Regjistrat civilë përcaktojnë të drejtën e votës, qasjen në punësim publik dhe pjesëmarrjen në sistemet sociale. Hulumtimet në terren tregojnë se rregullat e rezidencës janë zbatuar kryesisht në zonat e banuara nga shqiptarët, duke reduktuar numrin e votuesve të regjistruar dhe duke dobësuar përfaqësimin politik.
Parlamenti Evropian ka paralajmëruar se praktika të tilla rrezikojnë t’i privojnë komunitetet pakicë nga të drejtat e tyre politike dhe të minojnë mbrojtjet themelore të të drejtave civile. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi ka raportuar se asnjë komunitet tjetër pakicë nuk ka paraqitur ankesa të krahasueshme për çregjistrim masiv dhe mohim të dokumentacionit të identitetit.
Arsim pa njohje
Arsimi përfaqëson një nga pengesat më të qarta për integrimin në jug të Serbisë. Edhe pse ekzistojnë marrëveshje të lehtësuara nga BE-ja për njohjen e ndërsjellë të kualifikimeve akademike ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, zbatimi mbetet i paqëndrueshëm. Diplomat e fituara në Kosovë rrallëherë njihen në Serbi, duke kufizuar mundësitë e punësimit për të diplomuarit nga komunat e Luginës së Preshevës. Midis viteve 2008 dhe 2025, rreth 3.400 studentë nga Lugina e Preshevës fituan diploma universitare në Kosovë. Megjithatë, autoritetet serbe njohën vetëm 13 nga 2.532 diploma të dorëzuara — një shkallë zbatimi rreth 0,5%.
Monitorimi nga shoqëria civile tregon se të diplomuarit e prekur shpesh nuk mund të punojnë në institucione publike ose profesione të rregulluara. Rezultati është strukturor dhe jo individual. Arsimi nuk përkthehet në pjesëmarrje institucionale. Edhe pse shqiptarët përbëjnë shumicë lokale në disa pjesë të jugut të Serbisë, ata zënë më pak se 5% të punonjësve të administratës publike — duke theksuar se si bllokimi i njohjes së diplomave kufizon qasjen efektive në strukturat shtetërore.
Nga këndvështrimi i stabilizimit, kur ekziston lëvizshmëri arsimore por jo lëvizshmëri institucionale, shkëputja graduale zë vendin e integrimit — një model i lidhur me brishtësinë latente në mjediset pas-konflikt.
Të marra së bashku, çregjistrimi i vendbanimit dhe mosnjohja e diplomave funksionojnë si barriera administrative paralele, duke kufizuar si praninë qytetare ashtu edhe integrimin institucional të shqiptarëve.
Nën-investim kronik
Kushtet ekonomike e përforcojnë përjashtimin administrativ të vërejtur në Luginën e Preshevës. Të dhënat nga Enti Statistikor i Serbisë i klasifikojnë vazhdimisht Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën në kategorinë më të ulët të zhvillimit (Grupi IV – komuna të shkatërruara). Kjo do të thotë se niveli i zhvillimit të tyre mbetet nën 60% të mesatares kombëtare, me Medvegjën që shpesh bie nën 50%. Vlerësimet e zhvillimit nga UNDP Serbia po ashtu tregojnë mungesa infrastrukturore, papunësi të lartë dhe investime të kufizuara industriale në jug të Serbisë krahasuar me mesataret kombëtare.
Në mjediset pas-konflikt, nënzhvillimi i zgjatur ka efekte politike. Ai përshpejton emigrimin, dobëson institucionet lokale dhe me kalimin e kohës ndryshon realitetet demografike. Aty ku pjesëmarrja administrative tashmë është e kufizuar, emigrimi ekonomik e redukton më tej angazhimin qytetar dhe përfaqësimin institucional. Kjo prodhon shkëputje graduale, e jo paqëndrueshmëri të hapur.
Shprehje kulturore e penalizuar dhe hendek përfaqësimi
Organizatat për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar raste ku shqiptarët janë gjobitur ose ndjekur penalisht për shfaqjen e simboleve kombëtare gjatë ngjarjeve kulturore. Ndërsa ligji serb rregullon përdorimin e simboleve të huaja, modelet e zbatimit sugjerojnë shënjestrim disproporcional të shqiptarëve. Kur zbatimi duket selektiv, mbikëqyrja rregullatore merr domethënie politike. Me kalimin e kohës, kjo nxit frikë, dekurajon pjesëmarrjen qytetare dhe normalizon trajtimin e pabarabartë.
Ligji serb garanton përfaqësim proporcional të pakicave në institucionet publike. Megjithatë, monitorimi nga Misioni i OSBE-së në Serbi tregon nën-përfaqësim të vazhdueshëm të shqiptarëve në gjyqësor, polici dhe administratë shtetërore — veçanërisht në jug të Serbisë. Hendeku ndërmjet pranisë demografike (71%) dhe përfaqësimit institucional (4,6%) është dramatik.
Mospërputhja midis garancive kushtetuese dhe përfaqësimit nënvizon një hendek zbatimi, jo një problem legjislativ. Në kontekste pas-konflikti, pabarazitë e qëndrueshme në përfaqësim mund të dobësojnë besimin në marrëveshjet e integrimit dhe të përforcojnë perceptimet e përjashtimit strukturor.
Vëmendje ndërkombëtare në rritje
Ndërgjegjësimi jashtë vendit po rritet ngadalë. Në SHBA, kongresmeni Keith Self (R-TX) ka paraqitur Aktin për Diskriminimin në Luginën e Preshevës, i cili ka avancuar në Komitetin për Punë të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve. Ai kërkon raportim zyrtar mbi diskriminimin ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë dhe rekomandon integrimin e gjetjeve në politikën amerikane. Kjo nismë sinjalizon se diskriminimi administrativ po njihet gjithnjë e më shumë si një shqetësim serioz për të drejtat e njeriut.
Udhëheqja politike shqiptare e Luginës së Preshevës ka punuar për më shumë se dy dekada me komunitetet shqiptaro-amerikane në mbarë Shtetet e Bashkuara. Albanian American Civic League, dhe së fundmi komuniteti shqiptaro-amerikan në Teksas, kanë synuar të angazhojnë vendimmarrësit e politikës së jashtme mbi çështjet e Luginës së Preshevës. Kjo ka rezultuar në një informim para një paneli dypartiak të stafit të Senatit amerikan dhe letra dypartiake nga anëtarë të Kongresit drejtuar Sekretarit të Shtetit.
Pse ka rëndësi kjo
Situata në Luginën e Preshevës nuk është thjesht një çështje lokale e pakicës. Ajo është një provë nëse standardet evropiane të barazisë dhe mbrojtjes së pakicave zbatohen në mënyrë të qëndrueshme. Stabiliteti i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor varet jo vetëm nga parandalimi i konfliktit, por nga garantimi i qytetarisë së barabartë.
Masat administrative që fshijnë banorë nga regjistrat, zhvlerësojnë diplomat, kufizojnë shprehjen kulturore dhe pengojnë zhvillimin ekonomik, së bashku prodhojnë të njëjtin rezultat që politikat shtrënguese dikur synonin: margjinalizimin demografik.
Një rrugë përpara
Zgjidhjet nuk janë as radikale, as jorealiste. Ato përfshijnë:
- Rikthimin e adresave të pasivizuara në mënyrë të padrejtë.
- Zbatimin e njohjes së diplomave.
- Sigurimin e investimeve publike të barabarta.
- Garantimin e zbatimit të barabartë të ligjeve që rregullojnë shprehjen kulturore.
- Përmbushjen e detyrimeve ligjore për përfaqësimin e pakicave.
Këta hapa do të forconin qeverisjen demokratike dhe do ta afronin Serbinë më shumë me standardet evropiane të të drejtave të njeriut.
Kjo mund të arrihet vetëm me një përfshirje të vendosur dhe të drejtpërdrejtë të Shteteve të Bashkuara. Serbia ka dëshmuar herë pas here se nuk e njeh gjuhën e diplomacisë dhe dialogut; ajo i kushton vëmendje vetëm kërkesave të forta amerikane.
Lugina e Preshevës nuk duhet të mbetet e padukshme në diskutimet e politikës ndërkombëtare. Diskriminimi që vepron në heshtje përmes kanaleve administrative mund të jetë po aq pasojash sa diskriminimi i zbatuar hapur. Njohja dhe adresimi i tij tani është thelbësor — jo vetëm për shqiptarët në jug të Serbisë, por edhe për besueshmërinë e parimeve demokratike në mbarë rajonin./peacefare.net/
