Reflektim
Nga Nexhmedin Saqipi, kryetar i Shoqërisë Civile
Fushatat elektorale në Luginën e Preshevës kanë dëshmuar vazhdimisht një paradoks të politikës shqiptare: çështje që kanë mbetur të pazgjidhura gjatë mandateve të mëparshme rikthehen në diskursin publik si premtime të reja, ndërsa përgjegjësia për dështimet e së kaluarës zbehet përballë retorikës së sotme. Problemet që kanë kërkuar zgjidhje institucionale, planifikim buxhetor, negociata politike dhe vullnet të qëndrueshëm administrativ, shpeshherë shndërrohen në instrumente mobilizimi elektoral.
Në këtë kontekst, pyetja thelbësore nuk është vetëm se çfarë premtojnë politikanët gjatë fushatës, por, mbi të gjitha, pse nuk i realizuan këto premtime kur i kishin në dispozicion institucionet, kompetencat dhe mundësitë për të vepruar?
Kjo pyetje bëhet veçanërisht e rëndësishme kur në skenën politike rikthehen të njëjtët protagonistë, të cilët për vite me radhë kanë ushtruar pushtet ose kanë ndikuar drejtpërdrejt në vendimmarrjen lokale. Për qytetarin, fushata nuk mund të jetë një moment i shkëputur nga historia politike e kandidatit. Ajo duhet të jetë vazhdim i një procesi të llogaridhënies, ku çdo premtim i ri vlerësohet në raport me rezultatet e mandatit të kaluar.
Prandaj, Lugina e Preshevës nuk ka nevojë vetëm për premtime të reja, por për një kulturë të re politike, në të cilën fjala publike shoqërohet me përgjegjësi, premtimi me plan konkret dhe kërkesa për votë me bilanc të verifikueshëm të punës së kryer.
Paradoksi i pushtetit: Pse kërkohen sot zgjidhjet që munguan dje?
Një ndër problemet më të mëdha të politikës lokale është mospërputhja ndërmjet përgjegjësisë së ushtruar dhe premtimeve të bëra. Kur një politikan ka qenë në krye të një komune, ka pasur ndikim në institucionet lokale ose ka marrë pjesë në koalicione qeverisëse, ai duhet të japë llogari për vendimet, prioritetet dhe rezultatet e mandatit të tij.
Kjo nuk do të thotë se çdo problem mund të zgjidhet vetëm nga pushteti lokal. Disa çështje varen nga kompetencat e institucioneve republikane të Serbisë, nga legjislacioni, nga financimi qendror ose nga marrëveshjet politike. Megjithatë, pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia politike duhet të jetë e qartë: cilat çështje ishin në kompetencën e komunës, cilat kërkonin ndërhyrjen e Beogradit dhe cilat mund të përparonin përmes bashkëpunimit me institucionet ndërkombëtare?
Nëse një kërkesë ka qenë e realizueshme në nivel lokal, atëherë mosrealizimi i saj kërkon shpjegim. Nëse ka qenë në kompetencën e pushtetit qendror, duhet të bëhet e ditur se cilat iniciativa janë ndërmarrë, cilat pengesa janë hasur dhe çfarë rezultatesh janë arritur. Nëse zgjidhja ka qenë e pamundur për arsye objektive, qytetarët kanë të drejtë ta dinë këtë.
Ajo që nuk mund të pranohet si standard demokratik është që një problem të mbetet i pazgjidhur për vite të tëra dhe, me afrimin e zgjedhjeve, të paraqitet sërish si një mundësi e re, pa asnjë shpjegim për dështimet e mëparshme.
Politika nuk mund ta fshijë të kaluarën përmes premtimeve të së ardhmes.
Për këtë arsye, Shaip Kamberi dhe çdo protagonist tjetër që ka ushtruar përgjegjësi politike në Luginën e Preshevës duhet të përballen me të njëjtin standard: çfarë kanë premtuar, çfarë kanë realizuar dhe për çfarë duhet të japin llogari?
Ky standard nuk është sulm ndaj individit. Është parim themelor i demokracisë dhe i përgjegjësisë publike.
Dy dekada përçarjesh dhe kostoja politike për qytetarët
Historia politike e shqiptarëve të Luginës së Preshevës është karakterizuar nga përpjekjet për përfaqësim institucional, mbrojtje të të drejtave kombëtare dhe përmirësim të kushteve të jetesës. Megjithatë, këto përpjekje janë shoqëruar edhe me konflikte të brendshme politike, rivalitete personale, ndarje partiake dhe mungesë të vazhdimësisë në disa procese të rëndësishme.
Për më shumë se dy dekada, rivalitetet ndërmjet subjekteve politike shqiptare kanë ndikuar në mënyrën se si është organizuar përfaqësimi dhe si janë artikuluar kërkesat e qytetarëve. Në vend që dallimet programore të shërbenin si bazë për konkurrencë demokratike, ato shpesh janë shndërruar në barriera për bashkëpunim.
Kjo situatë ka prodhuar një paradoks të hidhur: ndërsa politikanët kanë luftuar për pozicione, qytetarët kanë pritur zgjidhje për problemet e tyre të përditshme.
Papunësia, emigrimi, zhvillimi ekonomik i pamjaftueshëm, përfaqësimi i drejtë në institucionet publike, cilësia e arsimit, shërbimet shëndetësore dhe zbatimi i të drejtave të pakicave nuk mund të trajtohen si tema që aktivizohen vetëm në prag të zgjedhjeve. Ato kërkojnë politika afatgjata, bashkëpunim ndërinstitucional dhe mekanizma të qëndrueshëm të monitorimit.
Edhe mbështetja e bashkësisë ndërkombëtare, sado e rëndësishme, nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë e përfaqësuesve të zgjedhur. Partnerët ndërkombëtarë mund të ofrojnë ekspertizë, ndërmjetësim dhe mbështetje për projekte, por nuk mund ta kryejnë punën që u takon institucioneve vendore dhe përfaqësuesve politikë.
Nëse mundësitë për bashkëpunim nuk janë shfrytëzuar, nëse konfliktet partiake kanë penguar marrëveshjet ose nëse interesat personale kanë mbizotëruar ndaj interesit publik, atëherë këto janë çështje që duhet të shqyrtohen hapur.
Lugina nuk mund të vazhdojë të mbetet peng i një politike që e sheh pushtetin si qëllim në vetvete, e jo si instrument për përmirësimin e jetës së qytetarëve.
Premtimet elektorale dhe kufijtë e përgjegjësisë institucionale
Një fushatë serioze duhet të dallojë qartë ndërmjet asaj që mund të realizohet nga një komunë dhe asaj që kërkon vendimmarrje në nivelin qendror të shtetit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një mjedis ku shumë çështje të shqiptarëve lidhen me politikat shtetërore të Serbisë, me zbatimin e të drejtave të pakicave dhe me raportet politike ndërmjet Beogradit, Prishtinës dhe përfaqësuesve shqiptarë të Luginës.
Megjithatë, ndërlikimi i problemeve nuk duhet të shërbejë si alibi e përhershme për mungesën e rezultateve.
Për çdo premtim elektoral duhet të parashtrohen së paku katër pyetje: Kompetenca: Cili institucion e ka përgjegjësinë ligjore për zgjidhjen e çështjes?; Financimi: A ekzistojnë mjete buxhetore, burime alternative ose mundësi reale për financim?; Veprimi: Çfarë hapash konkretë janë ndërmarrë gjatë mandatit të kaluar?; Rezultati: Çfarë është arritur dhe, nëse nuk është arritur, cilat janë arsyet e dokumentuara?
Këto pyetje e zhvendosin debatin nga emocionet drejt fakteve dhe nga deklaratat drejt përgjegjësisë.
Nuk mjafton që një politikan të thotë se do të angazhohet për një çështje. Ai duhet të dëshmojë se çfarë ka bërë për të, cilat institucione ka kontaktuar, cilat procedura ka ndjekur dhe çfarë rezultati ka siguruar.
Në këtë kuptim, kritika ndaj Shaip Kamberit dhe rivalëve të tij politikë duhet të jetë njëkohësisht kritike ndaj të gjithë sistemit të premtimeve pa llogaridhënie. Asnjë individ dhe asnjë subjekt politik nuk duhet të përjashtohet nga ky standard vetëm për shkak të përkatësisë partiake, ndikimit politik apo rolit që pretendon se ka në përfaqësimin kombëtar.
Rikthimi i aktorëve të vjetër dhe kërkesa për ndryshim
Një pyetje tjetër me rëndësi për demokracinë lokale është pse, në momentet kur qytetarët shprehin pakënaqësi ndaj qeverisjes së mëparshme dhe kërkojnë ndryshim, skena politike tenton të rikthejë të njëjtët aktorë në qendër të vendimmarrjes.
Përgjigjja nuk mund të jetë automatikisht përjashtimi i politikanëve me përvojë. Përvoja institucionale ka vlerë dhe askush nuk duhet të penalizohet vetëm sepse ka qenë më parë në pushtet. Por përvoja duhet të shoqërohet me rezultate, transparencë dhe gatishmëri për të pranuar përgjegjësinë për gabimet e së kaluarës.
Një politikan që kërkon mandat të ri duhet të jetë i gatshëm ta paraqesë bilancin e mandatit të vjetër. Nëse ka arritur rezultate, duhet t’i dëshmojë ato. Nëse ka dështuar, duhet t’i shpjegojë arsyet dhe të paraqesë një plan bindës se si do t’i shmangë përsëritjet.
Në të kundërtën, rikthimi politik rrezikon të shndërrohet në një mekanizëm të riciklimit të pushtetit, ku ndryshojnë sloganet, por mbeten të njëjtat metoda dhe të njëjtat probleme.
Prandaj, lind pyetja legjitime: a po u ofrohet qytetarëve një alternativë e re politike, apo po kërkohet vetëm një mandat tjetër për aktorët e vjetër?
Përgjigjja nuk duhet të jepet nga marrëveshjet ndërpartiake dhe as nga deklaratat e kandidatëve. Ajo duhet të dalë nga krahasimi i programeve, i rezultateve dhe i besimit që qytetarët vendosin të japin përmes votës së tyre.
Albin Kurti dhe dilema e ndërhyrjes politike nga Prishtina
Në këtë debat, një çështje e veçantë lidhet me rolin e politikës së Kosovës ndaj shqiptarëve të Luginës së Preshevës dhe me raportet që krijohen ndërmjet udhëheqësve politikë të Kosovës dhe përfaqësuesve shqiptarë në Serbi.
Albin Kurti e ka ndërtuar një pjesë të rëndësishme të identitetit të tij politik mbi premtimet për luftimin e korrupsionit, forcimin e përgjegjësisë publike dhe ndryshimin e praktikave të vjetra të qeverisjes. Pikërisht për këtë arsye, çdo angazhim i tij politik në Luginë është i arsyeshëm të vlerësohet edhe përmes këtyre parimeve.
Pyetja që shtrohet nuk është nëse Kosova duhet të interesohet për shqiptarët e Luginës. Përkundrazi, mbështetja institucionale, diplomatike, ekonomike dhe kulturore e Kosovës mund të jetë me rëndësi të veçantë për një komunitet që përballet me sfida të shumta.
Pyetja është se mbi çfarë kriteresh ndërtohet kjo mbështetje dhe a respektohet vullneti i lirë politik i qytetarëve të Luginës?
Nëse angazhimi nga Prishtina shërben për të nxitur bashkëpunimin, për të mbrojtur të drejtat e shqiptarëve dhe për të forcuar institucionet demokratike, atëherë ai ka vlerë të padiskutueshme. Por, nëse mbështetja interpretohet si përkrahje e pakushtëzuar për individë të caktuar, pa vlerësim të bilancit të tyre politik, atëherë rrezikohet të krijohet përshtypja se interesat e qytetarëve po vendosen në plan të dytë.
Një politikë e përgjegjshme ndaj Luginës duhet të bazohet në transparencë, kritere të qarta dhe respektim të autonomisë së vendimmarrjes së qytetarëve.
Shqiptarët e Luginës nuk janë numra në kalkulimet politike të askujt. Ata nuk janë as një masë votuese që mund të orientohet përmes marrëveshjeve të arritura larg tyre. Ata janë qytetarë me të drejtë të plotë për të zgjedhur përfaqësuesit e tyre, për të kritikuar politikanët dhe për të kërkuar llogari nga secili që pretendon se vepron në emër të tyre.
Uniteti politik nuk imponohet nga jashtë; ai ndërtohet nga brenda, përmes besimit, përgjegjësisë dhe vullnetit qytetar.
Uniteti kombëtar nuk mund të ndërtohet mbi harresën politike
Në diskursin politik shqiptar, uniteti kombëtar paraqitet shpesh si një objektiv i domosdoshëm, veçanërisht kur bëhet fjalë për përfaqësimin e shqiptarëve në institucionet e Serbisë. Ky objektiv është i kuptueshëm, sidomos në rrethanat kur përfaqësimi politik mund të ndikojë drejtpërdrejt në mbrojtjen e të drejtave dhe në artikulimin e kërkesave të komunitetit.
Megjithatë, uniteti nuk mund të shndërrohet në një mekanizëm për të shmangur llogaridhënien.
Bashkëpunimi ndërmjet subjekteve politike është i domosdoshëm kur mbështetet në interesa të përbashkëta, programe të qarta dhe marrëveshje transparente. Por, kur kërkohet që qytetarët të harrojnë dështimet e së kaluarës në emër të një qëllimi të madh politik, uniteti rrezikon të humbasë përmbajtjen e tij demokratike.
Nuk mund të ketë bashkim të qëndrueshëm pa përgjegjësi. Nuk mund të ketë besim të ri pa ballafaqim me gabimet e vjetra. Dhe nuk mund të ketë përfaqësim të denjë pa respektimin e vullnetit të lirë të qytetarëve.
Nëse synohet një listë e përbashkët politike, ajo duhet të shoqërohet me një marrëveshje publike që përcakton objektivat, prioritetet, mekanizmat e llogaridhënies dhe mënyrën se si do të vlerësohet puna e përfaqësuesve pas zgjedhjeve.
Përndryshe, uniteti rrezikon të mbetet një formulë elektorale, e dobishme për mobilizimin e votuesve, por e pamjaftueshme për të zgjidhur problemet e tyre.
Dëshmia e një zëri kritik: Nga viti 2004 deri sot
Që nga viti 2004, përmes analizave dhe opinioneve të mia, kam kërkuar vazhdimisht unitet ndërmjet shqiptarëve të Luginës së Preshevës, ndaljen e përçarjeve politike dhe përmbushjen e obligimeve ndaj qytetarëve. Ky angazhim ka qenë i lidhur me bindjen se politika duhet të vlerësohet nga rezultatet e saj dhe se interesat publike nuk mund të nënshtrohen ndaj rivaliteteve personale apo partiake.
Në vend të një debati të mirëfilltë mbi argumentet dhe propozimet e paraqitura, shpesh jam përballur me kundërshtime, kritika dhe presione politike. Në raste të caktuara, më janë atribuuar edhe etiketime që, sipas bindjes sime, kanë synuar ta zhvendosin vëmendjen nga përmbajtja e kritikës drejt diskreditimit të autorit të saj.
Argumenti se kundërshtarët politikë kanë pushtetin, institucionet, ligjet dhe buxhetin, ndërsa kritiku nuk ka të njëjtat mjete, nuk e zhvlerëson kritikën. Përkundrazi, pikërisht për këtë arsye ekziston roli i gazetarisë, i shoqërisë civile dhe i intelektualëve të pavarur: të kërkojnë përgjegjësi nga ata që kanë kompetenca dhe burime për të vepruar.
Kritika publike nuk është domosdoshmërisht armiqësi politike. Ajo mund të jetë një formë e përgjegjësisë qytetare, një mekanizëm për korrigjimin e gabimeve dhe një kontribut në përmirësimin e qeverisjes.
Në një demokraci funksionale, pyetja nuk duhet të jetë se kujt i shërben autori i kritikës, por nëse argumentet e tij qëndrojnë, nëse faktet janë të verifikueshme dhe nëse çështjet e ngritura meritojnë përgjigje.Prandaj, pavarësisht kundërshtimeve, qëndrimi im mbetet i njëjtë: kushdo që ushtron pushtet duhet të japë llogari. Ky parim vlen për të gjitha partitë, për të gjithë politikanët dhe për çdo institucion, pavarësisht orientimit të tij politik.
Patriotizmi si përgjegjësi dhe jo si instrument elektoral
Një nga dukuritë që kërkon vëmendje kritike në politikën shqiptare është përdorimi i simboleve kombëtare, i retorikës patriotike dhe i lidhjeve me Shqipërinë e Kosovën si mjete për të fituar legjitimitet politik.
Dashuria për kombin, identiteti kombëtar dhe solidariteti ndërshqiptar janë vlera të rëndësishme. Por ato nuk mund të shërbejnë si zëvendësim për rezultatet institucionale dhe as si mburojë ndaj kritikës.
Patriotizmi politik nuk matet me numrin e fotografive, me deklaratat solemne apo me pjesëmarrjen në takime simbolike. Ai matet edhe me cilësinë e shërbimeve publike, me mbrojtjen e të drejtave të qytetarëve, me transparencën në shpenzimin e parasë publike dhe me aftësinë për të krijuar perspektivë për brezat e rinj.
Një politikan që flet për interesin kombëtar, por nuk jep shpjegime për rezultatet e mandatit të tij, krijon një hendek ndërmjet simbolikës dhe realitetit. Po kështu, një politikan që e përdor përkatësinë kombëtare për të shmangur përgjegjësinë institucionale, e dobëson vetë besimin mbi të cilin pretendon të ndërtojë autoritetin e tij.
Shqiptarët e Luginës kanë nevojë për përfaqësues që i mbrojnë interesat e tyre me argumente, me punë institucionale dhe me rezultate të matshme. Ata kanë nevojë për politikanë që dinë të bashkëpunojnë me Kosovën, Shqipërinë dhe partnerët ndërkombëtarë, por që njëkohësisht nuk harrojnë përgjegjësinë e drejtpërdrejtë ndaj qytetarëve që i kanë zgjedhur.
Në këtë kuptim, patriotizmi i vërtetë fillon aty ku përfundon shfrytëzimi elektoral i ndjenjave kombëtare.
Nga retorika te llogaridhënia: Çfarë duhet të kërkojnë qytetarët?
Për të dalë nga cikli i përsëritur i premtimeve të pambajtura, nevojitet një ndryshim në mënyrën se si vlerësohet politika. Qytetarët nuk duhet të mbështeten vetëm në deklaratat e kandidatëve, por të kërkojnë dokumente, rezultate dhe zotime konkrete.
Një standard minimal i përgjegjësisë politike do të duhej të përfshinte:
Së pari, publikimin e bilancit të mandatit. Çdo kandidat që ka ushtruar më parë funksion publik duhet të paraqesë një pasqyrë të qartë të zotimeve të realizuara, atyre të parealizuara dhe arsyeve përkatëse.
Së dyti, programe me afate dhe financim. Premtimet duhet të shoqërohen me afate kohore, institucione përgjegjëse, burime financiare dhe tregues të matshëm të suksesit.
Së treti, transparencë në marrëveshjet politike. Çdo koalicion ose marrëveshje që ndikon në përfaqësimin e shqiptarëve duhet të jetë e kuptueshme për qytetarët dhe të mos mbështetet vetëm në negociata të mbyllura.
Së katërti, respektim të pavarësisë së votuesit. Mbështetja nga Prishtina, Tirana apo cilido faktor tjetër nuk duhet të shndërrohet në presion politik ndaj qytetarëve të Luginës.
Së pesti, vlerësim të vazhdueshëm të punës. Llogaridhënia nuk duhet të ndodhë vetëm në prag të zgjedhjeve. Ajo duhet të jetë pjesë e përditshme e funksionimit demokratik, përmes mediave, shoqërisë civile, debatit publik dhe institucioneve mbikëqyrëse.
Vetëm në këtë mënyrë mund të krijohet një kulturë politike ku kandidati nuk vlerësohet nga aftësia për të bërë premtime, por nga aftësia për t’i përmbushur ato.
Përfundim: Para se të kërkosh besimin e ri, jep llogari për mandatin e vjetër!
Lugina e Preshevës nuk mund të vazhdojë të jetojë në një cikël ku premtimet e pambajtura të së kaluarës shndërrohen në premtime të reja, ndërsa përgjegjësia zhvendoset nga një subjekt politik te tjetri. Qytetarët kanë nevojë për një politikë që e njeh të kaluarën, e kupton të tashmen dhe ndërton të ardhmen mbi rezultate konkrete.
Për këtë arsye, Shaip Kamberi dhe të gjithë politikanët që kanë ushtruar pushtet apo kanë pasur mundësi të ndikojnë në vendimmarrje duhet të jenë të gatshëm të përballen me pyetjet e qytetarëve. Jo për shkak të emrit, partisë apo qëndrimeve të tyre politike, por sepse çdo mandat publik krijon një detyrim ndaj atyre që kanë dhënë besimin e tyre.
O Shaip, para se të kërkosh besimin e ri, jep llogari për mandatin e vjetër!
Pse kërkesat që sot i paraqet si prioritete nuk u realizuan atëherë kur kishe mundësi të veproje? Cilat ishin pengesat reale? Çfarë bëre për t’i kapërcyer ato? Dhe, mbi të gjitha, çfarë garancie u ofron sot qytetarëve se të njëjtat premtime nuk do të përsëriten edhe pas zgjedhjeve?
Këto nuk janë pyetje për të penguar unitetin shqiptar. Janë pyetje që synojnë ta bëjnë atë më të besueshëm, më demokratik dhe më të qëndrueshëm.
Edhe Albin Kurti dhe çdo përfaqësues tjetër që angazhohet në çështjet e Luginës duhet ta kuptojë se mbështetja e shqiptarëve nuk mund të ndërtohet mbi preferencat personale për politikanë të caktuar, por mbi parimet e transparencës, përgjegjësisë dhe respektimit të vullnetit qytetar.
Lugina ka nevojë për bashkëpunim, por jo për bashkëpunim që mbulon dështimet. Ka nevojë për unitet, por jo për unitet që kërkon heshtjen e kritikëve. Ka nevojë për mbështetje nga Kosova, Shqipëria dhe bashkësia ndërkombëtare, por jo për ndërhyrje që e zëvendëson vullnetin e qytetarëve.
Në fund të fundit, demokracia nuk matet me numrin e premtimeve dhe as me madhësinë e tubimeve elektorale. Ajo matet me aftësinë e institucioneve për t’u shërbyer qytetarëve dhe me gatishmërinë e politikanëve për të mbajtur përgjegjësi për vendimet e tyre.
Lugina nuk ka nevojë për përralla të reja politike, por për përgjigje të sinqerta, rezultate të matshme dhe një brez përfaqësuesish që e kuptojnë pushtetin si obligim, jo si pronë personale.
Sepse vota është besim, mandati është përgjegjësi dhe patriotizmi pa llogaridhënie mbetet vetëm retorikë elektorale.
